شما اینجا هستید

درخت پالونیا؛ دشمن منابع آبی و محیط زیست

حسین آخانی، گیاه‌شناس و استاد دانشگاه تهران

درخت پالونیا؛ دشمن منابع آبی و محیط زیست

خواندن ۵ دقیقه
گسترش و کاشت گیاه غیربومی پالونیا در ایران منابع آب شیرین را تهدید می‌کند.

واردات گیاهان خارجی، یکی از معظلات بزرگ تنوع زیستی در ایران و جهان است. اگر چه جابجایی گیاهان و جانوران در دنیا قدمتی به اندازه تاریخ مهاجرت‌های انسانی دارد، ولی با گسترش راحت جابجایی در دنیا و تمایل انسان‌ها در بهره‌مندی از دانسته‌های دیگران، این روند در قرن هجدهم تا اواسط قرن بیستم شتاب گرفت. اما دیری نگذشت که دانشمندان و دولت‌ها پی بردند که این جابجایی‌ها خسارت‌های هنگفتی برای کشاورزی و محیط زیست دارد. این خسارت‌ها اغلب ناشی از مهاجم شدن گونه‌های خارجی و خسارت به زیست بوم‌هایی است که میلیون‌ها سال با آن مکان سازش پیدا کرده‌اند. چرا که گونه‌های وارداتی دشمن طبیعی ندارند و در صورت داشتن زیسنگاه مناسب خیلی سریع تکثیر می‌شوند.

آسیب ناشی از گونه‌های خارجی در دو کشور آمریکا و استرالیا، ملموس‌تر بود؛ به طوریکه خسارت سالیانه گونه‌های مهاجم در آمریکا در جنگل‌کاری، کشاورزی و ماهیگیری بالغ بر ۱۲۰ میلیار دلار (یعنی سه برابر درآمد سالانه عادی و غیرتحریمی نفت ایران) است.

از این رو، بسیاری از کشورها برنامه‌های سختگیرانه در مورد گونه‌های مهاجم و وارداتی دارند. هرگونه خارجی که وارد کشور می‌شود باید از مراجع رسمی و قانونی مجوز دریافت کند و فرد واردکننده باید هدف از واردات آن را مشخص کرده و تضمین‌های لازم قانونی را در عدم ورود گیاه به محیط طبیعی بدهد. گمرک آمریکا برای بذرهایی که وارد کشور می‌شود مجوز قانونی می خواهد و در اداره پست، بذرهای فاقد مجوز یا برگزدانده می‌شوند یا با اشعه، قوه رویشی آنها تخریب می‌شود. در کشور استرالیا نیز برای به حداقل رساندن شانس ورود گونه‌های خارجی، ورود با کفش کتانی به آن کشور ممنوع است.

در کشور ما نیز اگرچه، فوانین خوبی برای حفظ تنوع زیستی تصویب شده، ولی به دلیل قانون‌شکنی عداه‌ای سودجو و عدم مقاومت سازمان‌های مسئول در مقابل فشار سنگینی که گاهی منتفعین به آنها وارد می‌کنند، باعث شده است که ورود گونه‌های بیگانه گیاهی و جانوری، خسارت‌های سنگینی را به تنوع زیستی کشور وارد آورد. نمونه‌های بارز این واردات، ماهی ماجم تیلاپیلا، سرخس آزولا و سنبل آبی به محیط‌های آبی کشور گیاه کهور آمریکایی در جنوب کشور است. خوشبختانه دو اتفاق میمون در روز درختکاری اسفند سال گذشته بت تذکر مقام رهبری در مورد نهال‌های مضر و سخنان روشنگرانه آقای دکتر عبدلی در جلسه دیدار با ریاست قوه قضائیه در تاریخ ۲۲ تیر ۹۸ و قول آقای رئیسی در برخورد با صاحبان قدرت و ثروت، این امید را تقویت کرده تا بتوان به استناد قانون مانع کسانی شد که کشور را بدون ورود نیروی نظامی در اختیار متجاوزان خارجی قرار می‌دهند. خطر ورود گونه‌های خارجی صدها برابر خطر ورود فرهنگ‌های خارجی است؛ چراکه طبیعت بیگناه هیچ دفاعی در مقابل گونه‌های مهاجم و آفات بیگانه ندارد. یک نمونه بارز آن آفتی است که توانست بخش عمده شمشادهای ما را نابود کند.

چگونه پالونیا وارد ایران شد؟

در مورد درخت چینی پالونیا که یه عضو هیئت علمی سابق دانشکده منابع طبیعی گرگان آن را وارد ایران کرده و یک مربی آن را ترویج داده است، هیچکدام از قوانین کشور راعایت نشده است. این افراد بدون آنکه ارزیابی ریسک ورود یک گیاه خارجی را انجام دهند و از سازمان‌های مسئول مجوز لاز را بگیرند، به کاشت آن مبادرت و با ایجاد سر و صدای زیاد آنها را در مقابل کار انجام‌شده قرار داده و با بهانه‌هایی مانند کمک به تولید و منافع اقتصادی مخالفان را مرعوب می‌کنند. آنچه تاسف‌بار است نسبت این گروه با دانشگاه، علمی بودن وود پالونیا را در اذهان متبادر می‌کند، بدون آنکه سوال شود که چگونه دانشگاه گرگان با وجود مخالفت‌های اعضای هیئت علمی متعدد آن، به عنوان پرچمدار کاشت این گیاه خارجی مطرح شده است. اتفاقا باسابق‌ترین استادان این دانشگاه مخالف این کشت هستند.

استان گلستان مهد تنوع زیستی ایران است و از جمله استان‌هایی است که به دلیل تخریب منابع طبیعی همیشه از سیل آسیب دیده است. چنین دانشگاهی باید در خط مقدم ایستادگی در مقابل مخربان محیط زیست و حفظ تنوع زیستی باشد، ولی امروز پرچمدار پالونیاکاری شده است. چنین پرچمداری شبه علمی باعث شده است که به دلیل رشد سریع آن، تبلیغ بیش از اندازه‌ای درمورد پالونیا در رسانه‌ها و فضای مجازی راه بیفتد و به آن حتی «درخت پولساز» لقب داده‌اند. این در حالیست که از چوب بی‌کیفیت این درخت عمدتا برای تهیه تابوت در دنیا استفاده می‌شود. وقتی رپرتاژ آگهی تبلیغ پالونیا را در سیما در ساعات پربیننده دیدم، از خود سوال کردم در حالی که هر ثانیه تبلیغ در تلویزیون ۲ تا ۵ میلیون تومان است، آیا این رپرتاژها از جایی حمایت مالی شده است؟ چگونه رسانه ملی تبلیغ کاشت یک گیاه غیرقانونی را انجام می‌دهد در حالی که کمتر ارگانی برای آموزش‌های محیط زیستی می‌تواند آنتن تلویزیون را بخرد. بدون شک این رکوردی در تاریخ ایران است که مروجین یک گیاه غیربومی، علیرغم تاکید مقــام رهبری در ممانعت از کاشت نهال‌های مضر توانسته‌اند، رسانه ملی را همراستای اقدامات خود کنند.

مخافت مراکز تحقیقاتی با کاشت پالونیا

اخیرا موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع هم طی نامه شماره ۱۳۹۸/۲/۱۹ به سازمان پدافند غیر عامل کشور به دلیل مصرف بالای آب و خطراتی که باعث طغیان آفات می‌شود، کاشت این گونه را به صلاح ندانسته است. سازمان حفظ نباتات هم با کاشت آن مخالف است و طبق گفت وگویی که با یکی از مدیران آن سازمان داشتم از فشارها و بی‌اخلاقی‌هایی که با آنها شده است حکایت می‌کرد. حامیان این گیاه با بهانه‌هایی مانند اینکه کاشت این گیاه سریع‌الرشد می‌تواند به حفظ جنگل‌ها کمک کند و در شرایط اقتصادی سخت این روزهای کشور منبع درآمد سرشار برای کشت‌کنندگان آن باشد، سعی در پنهان کردن اقدام غیرقانونی خود و خسارت‌هایی دارند که گسترش این گیاه در آینده، طبیعت کشور و منابع آبی ما را تهدید خواهد کرد.

 آیا پالونیا مهاجم است؟ اگرچه شدت مهاجم‌شدگی آن از گیاهانی مانند کهور آمریکایی کمتر است، ولی گزارشات متعدد از مناطق مختلف دنیا مانند آمریکا، اتریش و جزایر قناری حاکی از تهاجم آن دارد. بر اساس پایگاه اطلاعاتی P.tomentosa به سرعت در خاک‌های فقیر، زمین‌ها معادن رها شده، حاشیه راه‌آهن و جاده، شیب‌های تند و آبراهه‌ها استقرار پیدا کرده و یک مهاجم خشن است. هر درخت پالونیا می‌تواند ۲۱ میلیون بذر سبک و کاغذی تولید کند که در هر جایی می‌توانند پخش و رشد کند. «فرانز اسل» از دانشگاه وین در مقاله‌ای در مجله معتبر پرسلیا تحت عنوان «زینتی یا مضر» در مورد سابقه مهاجم شدن پالونیا در اتریش می‌نویسد:

این درخت ابتدا در دهه ۱۹۶۰ وارد وین شد، سپس تعداد مکان‌های رشد خودرو به ۱۵۱ مکان رسید. تعداد مکان‌های یافت شده گیاه ارتباط نزدیکی با زمان ورود به آن منطقه دارد. بیشتر مکان‌هایی که درخت استقرار پیدا کرده است، مناطقی با ارتفاع کم  و گرم زیر ۴۵۰ متر از سطح دریاست. درخت پالونیا در جمعیت‌های فرد دیده می‌شود و به عنوان گیاه پیشرو در مناطق تخریب‌شده شهری رشد می‌کنند. با توجه به تغییرات اقلیمی در آینده امکان توسعه این درخت خارج از محدوده فعلی وجود دارد. تجربیاتی که از رفتار این درخت در آمریکا به دســت آمده، نشان می‌دهد این درخت زیستگاه خود را بعد از مدتی به رویشگاه‌های طبیعی و حاشیه جنگل باز می‌کند.

با توجه به اکولوژی و رفتار غیرقابل پیش‌بینی این درخت در کشورهای مختلف، بزرگترین خطر مهاجم‌شدگی آن در جنگل‌های شمال است. مهاجم بودن آن در ایران در تجربه عملی، توسط همکار داشگاهی نگارندهآقای دکتر شاکری، به تجربه دیده شده است. نامبرده بعد از مشکلاتی که این درخت در مزرعه شخصی‌اش ایجاد کرد، تصمیم به حذف آن می‌گیرد و حتی برای حذف فیزیکی آن وقتی که روش‌های فیزیکی معمول موفق نشد، با بلدوزر هم نتوانست آن را حذف کند. رویشگاه طبیعی پالونیا به مناطق جنگلی شمال کشور بسیار شبیه است و لذا ریسک مهاجم‌شدگی آن بسیار بالا است. آنچه مبلغین این گیاه ادعا می‌کنند که در ۲۰ سال گذشته مهاجم‌شدگی آن در ایران دیده نشده است، مبنای علمی نارد. رفتار گیاه مهاجم بسیار شبیه ویروس اسدز است. دوره خفتگی این ویروس در افراد مختلف متفاوت است. اینکه در ایستگاهی در گرگان مهاجم‌شدگی دیده نشده است، دلیلی بر آن نیست که در جاهای دیگر مهاجم نشود. ضمن آنکه راستی‌آزمایی این ادعا توسط محققان مستقل و نه منتفعین باید صورت گیرد. مهاجم‌شدگی رابطه مستقیمی با قدرت رقابت در به دست آوردن منابع غذایی و آب و توانایی تکثیر رویشی و زایشی دارد.

نویسنده: حسین آخانی، گیاه‌شناس و استاد دانشگاه تهران

منبع: روزنامه کاوش

اشتراک در: